بررسي وضعيت مكانيزاسيون كشاورزي موجود در روستاي قرخلر (شهرستان همدان) و ارائه راهكار
محمد باقر لك[1]
چكيده:
نياز به استفاده از تراكتور و ادوات كشاورزي مناسب در مناطق زراعي از نياز هاي اساسي در بخش كشاورزي مي باشد. در بررسي وضعيت مكانيزاسيون در مزارع يك كشور، بررسي جز به جز مناطق از اهميت بسيار زيادي برخوردار است. در اين مطالعه، وضعيت مكانيزاسيون كشاورزي در روستاي قرخلر از توابع شهرستان همدان مورد مطالعه قرار گرفت و با توجه به منابع تواني، سطح زير كشت، محصولات كشاورزي و شرايط اقليمي موجود در منطقه؛ سطح مكانيزاسيون، توان اجرايي و ضريب بهره وري مورد بررسي قرار گرفتند؛ بطوريكه سطح مكانيزاسيون 0.72 اسب بخار بر هكتار بدست آمد و توان اجرايي 3480 هكتار و ضريب بهره وري 0.934 محاسبه شدند و در پايان اين نتيجه بدست آمد كه منطقه مورد مطالعه از لحاظ منابع تواني دچار كمبود مي باشد.
كلمات كليدي: سطح مكانيزاسيون، توان اجرايي، ضريب بهره وري، روستاي قرخلر، شهرستان همدان.
مقدمه:
روستاي قرخلر در بخش قهاوند شهرستان همدان واقع است كه در كيلومتر 5 جاده قهاوند، كيلومتر 25 جاده تهران، در سمت شمال شرقي شهر همدان واقع است. محصولات عمده اين منطقه به ترتيب اهميت عبارتند از گندم، جو، چغندرقند، يونجه و سيب زميني. مشخصات اراضي زراعي منطقه بدين قرار است:
مساحت اراضي آبي: 3110 هكتار (2400 هكتار تحت كشت و 710 هكتارآيش)
مساحت اراضي ديم: 1450 هكتار (850 هكتار تحت كشت و 600 هكتارآيش)
گندم آبي: 5/682 هكتار
گندم ديم: 862 هكتار
جو آبي: 5/57 هكتار
با توجه به داده هاي فوق مساحت كل اراضي منطقه 4560 هكتار است كه از اين سطح 3250 هكتار زير كشت است و مابقي بصورت آيش هستند. گندم و جو بيشترين سطح زير كشت را در اين منطقه به خود اختصاص داده اند.
نوع، تعداد و توان استحصالي تراكتور هاي موجود در اين منطقه در جدول1 آمده است.
جدول1.تراکتور های موجود در منطقه[1]:
|
توان کل (اسب بخار) |
توان بدست آمده (اسب بخار) |
ضریب تبدیل |
تعداد موجود در منطقه |
توان بالقوه |
مدل تراكتور |
|
3287.5 |
1300 |
0.5 |
40 |
65 |
رومانیU650 |
|
1575 |
0.5 |
42 |
75 |
مسي فرگوسنMF285 | |
|
412.5 |
0.75 |
5 |
110 |
مسي فرگوسنMF399 |
جمعاً تعداد تراكتورهاي موجود در منطقه 87 عدد مي باشد و مقدار توان بدست آمده از این منابع توانی 3287.5 اسب بخار است.
سطح مكانيزاسيون
"اين فاكتور، كيفيت را در مكانيزاسيون بررسي مي كند و در واقع نسبت مجموع كل توان كششي موجود در كشور به مجموع كل سطح زمين هاي زراعي كشور است." لازم به توضيح است كه اين فاكتور برحسب اسب بخار بر هكتار محاسبه مي شود.
مقدار توان استحصالي از تراكتور هاي موجود در منطقه
سطح مكانيزاسيون= —————————————————
مساحت كل اراضي کشاورزی غیر آیش منطقه
پس سطح مكانيزاسيون روستاي قرخلر چنين محاسبه مي گردد:
3287.5
(hp/ha)0.72 = ––––––––––
3250
با توجه به اينكه روستاي قرخلر از توابع شهرستان همدان است، برنامه توسعه مكانيزاسيون در اين منطقه هم، از برنامه توسعه مكانيزاسيون در شهرستان همدان پيروي مي كند؛ لذا برنامه پيش بيني شده برای سطح مكانيزاسيون شهرستان همدان در جدول 2 آمده است.
جدول2. پيش بيني سطح مكانيزاسيون شهرستان همدان در سالهاي مختلف. (واحد مكانيزاسيون جهاد كشاورزي استان همدان)
|
سال |
سطح مكانيزاسيون پيش بيني شده |
|
1384 |
78/0 |
|
1385 |
87/0 |
|
1386 |
98/0 |
|
1387 |
16/1 |
|
1388 |
28/1 |
سطح مكانيزاسيون اين روستا با توجه به داده هاي خام بدست آمده در سال 1384، 0.72 اسب بخار بر هكتار بدست آمد. اما در برنامه ريزي هاي جهاد كشاورزي استان همدان اين ضريب در همان سال بايد 0.78 بوده باشد.
توان اجرايي
توان اجرايي، شاخصي براي تعيين سطحي است كه در طول فرصت زماني مي توان تحت پوشش خدمات ماشيني قرار داد كه برحسب سطح محاسبه مي شود. اين شاخص بدين نحو محاسبه مي گردد:
فرصت زماني (ساعت) × تعداد تراكتور
توان اجرايي (هكتار) = ————————————————————
ميزان ساعات كاري براي آماده سازي يك هكتار (ساعت بر هكتار)
با توجه به اينكه عمده عمليات ماشيني متعلق به خاك ورزي است و اينكه كشت هاي گندم و جو پاييزه بيشترين سطح زراعي منطقه را به خود اختصاص داده اند؛ زمان بحراني عمليات در پاييز قرار دارد. لازم به توضيح است كه خاك ورزي در اين روستا بصورت متعارف بوده و بوسيله گاوآهن انجام مي گيرد.
عمده بارش هاي فصلي در پاييز صورت مي گيرد، بنابراين فرصت زماني عمليات-با تفريق روزهاي بارندگي و روزهايي كه به ازاي بارندگي و غيره، انجام عمليات را ناممكن مي سازند- محدود مي شود به 30 روز از پاييز، كه ساعات كار در اين فصل به طور متوسط 8 ساعت مي باشد و در نتيجه فرصت زماني موجود، 240 ساعت بدست مي آيد. آماده سازي يك هكتار زمين بطور متوسط 6 ساعت زمان مي طلبد. پس:
توان اجرايي (هكتار) 3480 = 6 ÷ (240 × 87)
ضريب بهره وري
ضريب بهره وري گوياي ميزان كارآمدي توان اجرايي با توجه به توان مورد نياز مي باشد.
توان مورد نياز (هكتار)
ضريب بهره وري = ————————
توان اجرايي (هكتار)
ضريب بهره وري = 0.934 = 3480 ÷ 3250
لازم به توضيح است كه ضريب بهره وري بيشتر نشانه مديريت مناسب تر ماشين آلات است؛ درصورتيكه اگر ضريب بهره وري بيش از 1 باشد، مديريت ماشين ها دچار بحران مي شود-كه البته با توجه به سطوح كوچك مزارع اين مشكل دوچندان مي شود-بطوريكه اتلاف زماني حاصل از تردد بين مزارع باعث پايين بودن بهره وري استفاده از زمان بحراني مي شود. البته معمولاً ضريب بهره وري بيش از 0.8 بحراني در نظر گرفته مي شود چرا كه در شريط موجود و غيرقابل پيش بيني، منابع تواني موجود جوابگوي نياز نيست.
نتيجه گيري
با توجه به سطح پايين مكانيزاسيون، استفاده از منابع تواني فرسوده و ناكارآمد و ضريب بهره وري بحراني، وضعيت مكانيزاسيون اين منطقه تا حدودي بحراني پيش بيني مي شود و افزايش تعداد تراكتور هاي منطقه به تعداد حداقل 100 عدد با توان متوسط الزامي مي باشد.
منابع و مآخذ
1. تعاوني توليد روستاي قرخلر، 1384، اطلاعات پايه شركت.
